در جایی خوانده بودم تاریخ هرگز قضاوت نمی کند
بلکه گستره خود را پیش پای ما می گذارد تا آن را بشکافیم و رویدادهای نهفته
را بیرون بکشیم. این ماییم که قضاوت می کنیم. این ماییم که سبب قضاوت درست
و نادرست می شویم. این ماییم که با چشم تنگ و فهم ناقص فقط نقطه کوچکی را
می بینیم و یا با دیده باز و درک صحیح پهنه وسیع تری را می نگریم تا حقیقت
چه باشد. عبرت در دل تاریخ است، ذات تاریخ و گذشت زمان، پختگی و عبرت
آموزی است. باید به پدیده های تاریخی با نگاهی جدید و عمیق نگریست. عبرت
یعنی رفتن از سطح به عمق و با این دید می توان عبرت های فراوانی از مشروطه
فرا گرفت.
چنانچه رویدادهای تاریخی و اجتماعی معاصر را در رابطه با یکدیگر بررسی
نماییم به نتایج بهتر و معنادارتری خواهیم رسید: در ربیع الاول1268 هجری
قمری میرزا تقی خان امیرکبیر به دستور ناصرالدین شاه در حمام باغ فین کاشان
به شهادت می رسد.46 سال پس از این حادثه تلخ یعنی در سال1314 هجری ناصر
الدین شاه باگلوله یکی از فرزندان رشید ملت یعنی میرزا رضای کرمانی به قتل
می رسد و سرانجام در سال1324 هجری برابر با مرداد1285 خورشیدی (یعنی56
سال بعد از شهادت امیرکبیر) حاصل مبارزات ملت ایران با امضای فرمان مشروطیت
به بار می نشیند... و این یعنی ثمر دادن مبارزات یک ملت در مواجهه با
استبداد و طاغوت. مشروطیت طی یک دهه با انحراف و شکست مواجه می شود و شیخ
فضل الله مشروطه مشروعه خواه بر سر دار می شود 1288( شمسی) و پس از این
رویداد یعنی69 سال بعد پیروزی نهایی ملت رقم می خورد. البته هرچند هر ساله
در ایام سالگرد پیروزی انقلاب مشروطیت حسرت و افسوس بر اذهان جامعه ایرانی
سایه می افکند و حالت مشترکی با ایرانیان زمان مشروطه که شاهد شکست مشروطه
بودند پیدا می شود اما چون باز تاریخ را با تاریخ مرور می کنیم می بینیم
که رویدادهای تلخ پیشین لازمه وقایع بعدی بوده اند و به خاطر پیروزی های
بعدی است که می توان سختی هایشان را تحمل کرد زیرا بررسی رویدادهای تاریخی
نیاز به تجزیه و تحلیل و بررسی تطبیقی دارد.
بایسته و شایسته این است که با شناخت علل و عوامل مستحدثه دلایل انحطاط یا
توفیق را یافت و به عنوان عبرت از آن درس گرفت. بررسی انقلاب مشروطه نیز
مشمول همین قاعده است علاوه بر آن با استفاده از تجربیات به دست آمده باید
وضعیت موجود را با بصیرت و هوشمندی آسیب شناسی کرد تا از تکرار حوادث تلخ
تر جلوگیری شود. وقایع نگاری صرف تاریخ و یا بررسی نظری یک رخداد تاریخی
اگرچه کار مفیدی است اما نمی تواند راهگشای اکثریت جامعه باشد. آنچه که نفع
عمومی را در پی خواهد داشت تجزیه و تحلیل بی غل و غش تاریخ و مقایسه وضع
موجود با آن و تبیین انحراف از معیارها است. در یک ارزیابی کلی دلایل عمده
شکست مشروطیت در ایران عبارت است از یکی انحراف محتوای این نظام حکومتی از
اصل و ذات خویش که مردم را صاحبان اصلی قدرت می داند. دوم مقاومت صاحبان
سنتی قدرت، ملاکین بزرگ و متحجرین در مقابل تغییر و نوآوری و تجدد و سوم
روحیه استبداد زدگی مردم اگر مشروطه واقعی با لحاظ کردن احکام حیات بخش
اسلام تداوم یافته بود به طور یقین امروز ایران جزء کشورهای بسیار پیشرفته و
مبتنی بر اصل عدالت اسلامی بود. متاسفانه به دلایل مختلف سیاسی و فرهنگی
در زمان ما هم تاریخ شاهد است که جمعی تحت عناوین مختلف در صددند با تضعیف
بعد اسلامیت نظام و کمرنگ کردن نقش دیانت در اداره کشور سرنوشت مشابهی را
برای نظام جمهوری اسلامی رقم زنند.
با وجود گذشت یک قرن از انقلاب مشروطه هنوز جای پرسش و پژوهش های فراوانی
درباره آن مقطع پر تب و تاب تاریخی وجود دارد. انقلابی که با عدالتخواهی
شروع شد وبا مشروطه مشروعه خواهی به تعالی رسید و با انحرافی که در نهضت
توسط روشنفکران وغربزده ها به وجود آمده به بیراهه رفت و در نهایت به
حاکمیت رضا خان میر پنج انجامید. این کلی ترین توصیف از انقلاب مشروطه
ایرانی است...
یکی از مباحث مهمی که جا دارد در سالگرد انقلاب مشروطیت مورد توجه
پژوهشگران و محققان قرار گیرد تاریخ نگاری این واقعه مهم تاریخ معاصر است
که همچنان نیازمند غنابخشی است. علاوه بر اینکه اکثر کتاب های تاریخی در
زمینه مشروطه کاملا جانبدارانه و مغرضانه نسبت به جبهه دینی آن نوشته شده
است. پس از شهادت شیخ فضل الله و شکست مشروعه خواهان مذهبیون از مشروطه
ناامید شدند و کنار کشیدند. این مسئله باعث شد تا رقیب وارد عرصه شود و
شرایط را به نفع خویش مصادره کند. پیروزی و حکومت رضا شاه هم مزید بر علت
شد تا فضا و تفسیر غیر دینی از مشروطه غلبه کند تا اینکه پس از پیروزی
انقلاب اسلامی نسبت به این تاریخ نگاری جانبدارانه واکنش نشان داده شد.
امروز که به درک بهتری از مشروطه رسیده ایم می بینیم که تاریخ نگاری غیر از
خود مشروطه است.
موج سواری و انحراف قضیه مسئله مهمی است که باید نقد شود. باید تاریخ نگاری
مشروطه را از خود مشروطه جدا کرد. این تاریخ نگاری همه مشروطه نیست بلکه
با عینک خاصی از نهضت پرداخته شده است. این بازنگری در مشروطه در واقع
بازنگری به خودمان در شرایط فعلی است. امروزه و بخصوص در سال های اخیر برخی
پدیده ها و مسائل را در جامعه و در رفتارهای بعضی از خواص می بینیم به
گونه ای که فکر می کنیم مسائل جدیدی است اما اگر به مشروطه باز گردیم می
بینیم که این مسائل در آن زمان مطرح بوده و اینجاست که ضرورت بصیرت و
عبرت آموزی از تاریخ معاصر برای نخبگان سیاسی و خواص و حتی عامه مردم صد
چندان می شود. بستری مهیا است برای عبرت گرفتن تا هزینه های تاریخی دوران
خود را به حداقل برسانیم و این یعنی کیاست و هوشمندی یک ملت.
